Generativ sun’iy intellekt — masalan, ChatGPT yoki Copilot kabi matn yozib beradigan tizimlar tobora rivojlanib, keng qo‘llanilayotgani sababli, ko‘plab kasblardagi ayrim vazifalar endi AI yordamida bajarilmoqda yoki qisman avtomatlashtirilmoqda. 

Bu jarayonni aniqroq tushunish uchun Microsoft Research maxsus tadqiqot o‘tkazdi: ular 2024-yil 1-yanvardan 30-sentabrgacha bo‘lgan davrda Microsoft Bing Copilot bilan qilingan 200 mingta anonim suhbatni yig‘ib, tahlil qilishdi. 

Tadqiqotdan maqsad — sun’iy intellekt real hayotda odamlarning ish faoliyatida aynan qaysi vazifalarda yordam berayotganini aniqlash edi. Shu asosda ular AI eng ko‘p ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan 40 ta kasb reytingini ham tuzdi.

Natijalar shuni ko‘rsatdiki, AI yordamida eng ko‘p bajariladigan ishlar — ma’lumot yig‘ish, matn yozish, axborotni qayta ishlash va odamlar bilan yozma muloqot qilish. Bularning barchasi umumiy qilib “information work”, ya’ni axborotga asoslangan ishlar deb ataladi. 

Shuning uchun aynan shu turdagi kasblar AI ta’sirini ko‘proq sezmoqda. Masalan, IT va matematika mutaxassislari, ma’muriy xodimlar hamda savdo yoki mijozlar bilan ishlaydigan xodimlar bu ro‘yxatda yuqori o‘rinlarda turadi.

Tadqiqotchilar yana bir muhim jihatni aniqlashdi: odatda oliy ma’lumot talab qilinadigan kasblarda AI qo‘llanilishi past malaka talab qiladigan kasblarga qaraganda yuqoriroq. Bu esa keng tarqalgan “sun’iy intellekt faqat oddiy ishlarni egallaydi” degan fikr to‘liq to‘g‘ri emasligini ko‘rsatadi.

Microsoft olimlari AI ta’sirini baholash uchun uchta asosiy ko‘rsatkichdan foydalangan. Har biri 0 dan 1 gacha ball bilan o‘lchanadi:

• Qamrov (Coverage) — shu kasbga oid vazifalar AI suhbatlarida qanchalik tez-tez uchraydi.

• Bajarish (Completion) — AI bu vazifalarni qanchalik muvaffaqiyatli bajara oladi.

• Umumiy moslik balli (Overall AI Applicability Score) — AI shu kasbdagi vazifalarga umumiy qanchalik mos kelishini ko‘rsatadi.

Muhim tomoni shundaki, ball yuqori chiqsa ham bu kasb yo‘qoladi degani emas. Bu shunchaki AI o‘sha kasbdagi ko‘p vazifalarni yordamchi sifatida bajarib berishi yoki ishni ancha yengillashtirishi mumkinligini bildiradi. 

Masalan, tarjimon va sinxron tarjimonlar uchun qamrov ko‘rsatkichi 0.98 bo‘lib, bu mavzudagi topshiriqlar suhbatlarda juda ko‘p uchraganini anglatadi. Bajarish darajasi ham 0.88 — ya’ni AI ularning ko‘p vazifalarini yaxshi bajara oladi. Shu sababli bu kasbning umumiy moslik balli 0.49 bilan eng yuqori natijalardan birini ko‘rsatgan.

Reytingning yuqori qismida tarixchi va yozuvchilikka yaqin faoliyatlar ham bor. Bundan tashqari, AI chat tizimlari allaqachon mijoz bilan ishlashga oid ko‘plab vazifalarni bajara oladi. Masalan, savdo vakillari, call-center operatorlari, telemarketing xodimlari yoki mehmonxona xodimlari ishida uchraydigan ko‘plab yozishma va ma’lumot berish jarayonlarini AI bajarishi mumkin.

Qiziq jihati shundaki, ro‘yxat yuqorisida ko‘proq ijod va muloqotga asoslangan kasblar bo‘lsa ham, texnik sohalarda ham AI mosligi o‘rtacha yoki yuqori darajada chiqdi. Masalan, data scientist, web developer, management analyst va market research analyst kabi kasblar ham AI bilan yaxshi integratsiyalasha oladigan sohalar qatoriga kirgan.

Statistik natijalar ham e’tiborga molik: eng ko‘p ta’sir ostidagi 40 ta kasbning barchasida “bajarish” ko‘rsatkichining o‘rtacha qiymati 0.87 bo‘lgan. Bu shuni anglatadiki, suhbat jarayonida AIga berilgan topshiriqlarning aksariyatini u muvaffaqiyatli bajara olgan.

Shunga qaramay, bu kasblarning aksariyati qaror qabul qilish, ijodiy fikrlash yoki odamlar bilan jonli muloqotni talab qiladi. Shu sababli AI ularni to‘liq o‘rnini bosmaydi, balki yordamchi sifatida ishlaydi. Ya’ni, u odamlarni ishsiz qoldirmaydi, aksincha ularning ish unumdorligini oshiradi.

Ammo doimiy takrorlanadigan, qat’iy tartibga ega standart vazifalar AI keng tarqalishi bilan tezroq o‘zgarishi yoki avtomatlashtirilishi mumkin. Bunga zid ravishda, jismoniy mehnat talab qiladigan yoki tezkor qaror qabul qilish zarur bo‘lgan ishlar hozircha AI ta’siriga kamroq uchramoqda. Masalan, stanok operatorlari, ta’mirlash ustalari, parvarishlovchilar kabi kasblarni avtomatlashtirish texnik jihatdan ancha murakkab bo‘lib qolmoqda.

Umuman olganda, tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, generativ sun’iy intellekt hozircha kasblarni to‘liq yo‘q qilayotgan texnologiya emas. Aksincha, u ko‘proq odamlarning ishini yengillashtiradigan va tezlashtiradigan yordamchi vosita sifatida ishlayapti. Ayniqsa matn yozish, ma’lumot topish, tahlil qilish va muloqotga oid vazifalarda AI juda samarali ekani aniqlandi.

Qisqa qilib aytganda, sun’iy intellekt kasblarni yo‘q qilmayapti — u ish usullarini o‘zgartiryapti. Kelajakda eng muvaffaqiyatli mutaxassislar AI bilan birga ishlashni biladiganlar bo‘ladi.